الجزیره:
داراییهای مسدودشده ایران چند میلیارد دلار است و در کجا نگهداری میشوند؟
خبرگزاری الجزیره در یادداشتی میگوید که ایران میخواهد ایالات متحد در چارچوب مذاکرات، داراییهای مسدودشدهاش را آزاد کند. این پول میتواند به بازسازی اقتصاد آسیبدیده این کشور کمک کند.
داراییهای مسدودشده ایران: مانعی در راه مذاکرات
در حالی که شتاب برای برگزاری دور دوم مذاکرات میان ایالات متحد و ایران با هدف پایان دادن به جنگ افزایش یافته، یک موضوع محوری بهعنوان نقطه اختلاف مطرح شده است: داراییهای مسدودشده تهران که در کشورهای دیگر نگهداری میشوند.
اقتصاد ایران سالهاست که به دلیل تحریمهایی که از سوی ایالات متحد و دیگر کشورها علیه آن اعمال شده، دچار مشکل بوده است. این تحریمها از سال ۱۹۷۹ آغاز شدند؛ نخست بهدلیل تسخیر سفارت آمریکا در تهران پس از انقلاب اسلامی اعمال شدند و سپس به بهانه برنامههای هستهای و موشکهای بالستیک ایران آنها را تشدید کردند. این اقدامات، توانایی تهران را برای دسترسی به داراییهای خود، مانند درآمدهای حاصل از فروش نفت که در بانکهای خارجی مسدود شدهاند، محدود کردهاند.
در ۱۰ آوریل، پیش از آغاز دور نخست مذاکرات آتشبس در پاکستان، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در شبکه اجتماعی ایکس گفت که داراییهای مسدودشده ایران (درآمدهای نگهداریشده در بانکهای خارجی) باید پیش از هرگونه مذاکره آزاد شوند. یک روز بعد، در جریان مذاکرات آتشبس در اسلامآباد، گزارشهایی مبنی بر این منتشر شدند که واشینگتن با آزادسازی دستکم بخشی از داراییهای ایران که در خارج نگهداری میشوند، موافقت کرده است؛ اما دولت ایالات متحد بهسرعت این گزارشها را رد کرد و تأکید کرد که این داراییها همچنان مسدود باقی ماندهاند. با ازسرگیری احتمالی مذاکرات در روزهای آینده، پیش از پایان آتشبس کنونی میان ایالات متحد و ایران در ساعات اولیه ۲۲ آپریل در خاورمیانه، انتظار میرود این تنش دوباره مطرح شود.
اما میزان داراییهای مسدودشده ایران چقدر است؟ چرا تهران نمیتواند به آنها دسترسی داشته باشد؟ این پولها اکنون در کجا هستند؟ و چرا برای ایران اهمیت دارند؟
حجم داراییهای مسدودشده ایران چقدر است؟
درحالیکه رقم دقیق این داراییها مشخص نیست، گزارشهای رسمی ایران و کارشناسان مجموع داراییهای مسدودشده ایران در خارج را بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد کردهاند.
فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در شورای خاورمیانه در امور جهانی، به الجزیره گفت این داراییها حدود سه برابر درآمد سالانه ایران از فروش هیدروکربنهاست. او در این رابطه گفت: «این رقم بسیار قابلتوجهی است، بهویژه برای جامعهای که دههها تحت تحریمهای به رهبری ایالات متحد قرار داشته است.» بااینحال، او میافزاید که مشخص نیست که آیا ایالات متحد، حتی در صورت آزادسازی این داراییها، استفاده از آنها را مشروط خواهد کرد یا نه؟ به گفته اشنایدر: «ایران قطعاً به این داراییها نیاز فوری دارد؛ اما ایران با توجه به سابقه بسیار پیچیده تحریمها و کمبود متخصصان در طرف آمریکایی برای مذاکره درباره جزئیات، بدبین است.»
جیکوب لو، وزیر خزانهداری در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما، در سال ۲۰۱۶ گفت که حتی اگر همه تحریمها برداشته شوند، باز ایران قادر نخواهد بود به تمام داراییهای مسدودشده خود در خارج دسترسی پیدا کند. در آن زمان، ایران با آمریکا و دیگر کشورها به توافقی مهم دست یافته بود که برنامه هستهایاش را محدود میکرد و در مقابل، تحریمها کاهش مییافت. لو به کنگره گفته بود که در واقعیت، ایران در بهترین حالت فقط به حدود نیمی از این داراییها دسترسی خواهد داشت، زیرا بقیه آنها قبلاً برای سرمایهگذاریهای وعدهدادهشده یا بازپرداخت وامها اختصاص یافتهاند.
در حال حاضر، مطالبه اصلی تهران در مذاکرات آتشبس آزادسازی دستکم ۶ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشدهاش بهعنوان اقدامی برای اعتمادسازی است.
داراییهای مسدودشده چیست؟
زمانی که مقامات یک کشور دیگر یا یک نهاد بینالمللی، وجوه یا اموال یا اوراق بهادار متعلق به یک فرد، شرکت یا بانک مرکزی یک کشور را بهطور موقت نگهداری میکنند، به آن «مسدودسازی داراییها» (freezing of assets) گفته میشود. این اقدام توانایی مالک را برای فروش یا استفاده از این داراییها بهدلیل تحریمها، احکام قضایی یا مقررات دیگر محدود میسازد.
داراییها میتوانند توسط دادگاه، یک کشور دیگر، یک نهاد بینالمللی یا یک مؤسسه بانکی مسدود شوند. کشورها رسماً میگویند که داراییهای دیگر کشورها یا شرکتها را بهدلیل اتهاماتی مانند فعالیتهای مجرمانه، پولشویی یا نقض قوانین بینالمللی مسدود میکنند؛ اما منتقدان این رویه به استفاده گزینشی از این کار برای هدف قرار دادن رقبای غرب اشاره میکنند؛ برای مثال، اسرائیل بارها به نقض حقوق بشر، جنگهای غیرقانونی و اعمال آپارتاید متهم شده، اما داراییهای خارجی آن را هیچ کشوری مسدود نکرده است. در مقابل، کشورهایی مانند ایران، روسیه، کره شمالی، لیبی، ونزوئلا و کوبا از جمله کشورهاییاند که دولتهای خارجی داراییهایشان را مسدود کردهاند. وجه مشترک آنها مخالفت یا تقابل با سلطه آمریکا بر نظم بینالمللی است.
چرا ایران داراییهای مسدودشده دارد؟
بر اساس آرشیو دولت ایالات متحد، نخستین مسدودسازی داراییها در نوامبر ۱۹۷۹ رخ داد، زمانی که رئیسجمهور وقت آمریکا، جیمی کارتر، اعلام کرد که ایران «تهدیدی غیرعادی و فوقالعاده برای امنیت ملی، سیاست خارجی و اقتصاد ایالات متحده» است. در آن زمان، دانشجویان ایرانی سفارت ایالات متحد در تهران را تسخیر کرده و ۶۶ دیپلمات آن را نگاه داشته بودند.
ویلیام میلر، وزیر خزانهداری وقت، به خبرنگاران گفت که داراییهای نقدی ایران در آن زمان کمتر از ۶ میلیارد دلار بود که بزرگترین بخش آن ۱.۳ میلیارد دلار اوراق خزانه در بانک فدرال رزرو نیویورک بود. در سال ۱۹۸۱، «توافقنامه الجزایر» که با میانجیگری الجزایر میان ایالات متحد و ایران حاصل شد، منجر به آزادسازی بخش قابلتوجهی از این داراییها در ازای آزادی ۵۲ دیپلمات آمریکایی باقیمانده شد.
بااینحال، در سالهای بعد روابط ایالات متحد و ایران همچنان رو به تیرگی رفت، بهویژه بهدلیل نگرانی واشینگتن درباره برنامه هستهای تهران. ایران همواره تأکید کرده که برنامه غنیسازی اورانیوم آن صرفاً برای اهداف صلحآمیز و تولید انرژی است.
آمریکا و متحدانش، بهویژه در اروپا، چندین دور تحریم علیه ایران اعمال کردهاند، در حالی که اسرائیل—که بهطور گسترده تنها بازیگد خاورمیانه با سلاح هستهای تلقی میشود—با چنین نظارتی مواجه نشده است. ایران در سال ۲۰۱۵ با قدرتهای جهانی به توافقی موسوم به «برجام» (JCPOA) دست یافت که تحت آن برنامه هستهای خود را محدود ساخت و در نتیجه به بخش بزرگی از داراییهای خارجیاش دسترسی پیدا کرد؛ بااینحال، دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ در دوره نخست ریاستجمهوری خود بهطور یکجانبه از این توافق خارج شد و تحریمها را دوباره اعمال کرد که به مسدود شدن مجدد داراییهای ایران انجامید.
ایالات متحد و ایران در سال ۲۰۲۳ بر سر تبادل زندانیان توافقی کردند که بر اساس آن ایران پنج شهروند دوتابعیتی را آزاد کرد و در مقابل ایالات متحد چند ایرانی زندانی را آزاد کرد و به ایران اجازه دسترسی به میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشدهاش را داد. این داراییها شامل ۶ میلیارد دلار درآمد نفتی بود که بهدلیل تحریمها در کره جنوبی مسدود شده بود. بر اساس این طرح، این پول به قطر منتقل شد تا تحت نظارت نگهداری شود؛ اما سال بعد، جو بایدن، رئیسجمهور ایالات متحد، در واکنش به حمله موشکی و پهپادی ایران به اسرائیل، تحریمهای تازهای اعمال کرد و ایران بار دیگر دسترسی خود به این داراییها در دوحه را از دست داد.
افزون بر آمریکا، اتحادیه اروپا نیز بخشی از داراییهای بانک مرکزی ایران را بهدلیل ادعاهای گوناگون، مسدود کرده است.
کدام کشورها داراییهای مسدودشده ایران را نگهداری میکنند؟
داراییهای مسدودشده ایران در چندین کشور نگهداری میشود. اگرچه میزان دقیق داراییها در هر کشور مشخص نیست، اما رسانههای ایرانی پیشتر گزارش دادهاند که ژاپن حدود ۱.۵ میلیارد دلار، عراق حدود ۶ میلیارد دلار، چین دستکم ۲۰ میلیارد دلار و هند حدود ۷ میلیارد دلار از این داراییها را نگهداری میکنند. ایالات متحد نیز حدود ۲ میلیارد دلار از داراییهای ایران را بهطور مستقیم در اختیار دارد، درحالیکه کشورهای اتحادیه اروپا مانند لوکزامبورگ حدود ۱.۶ میلیارد دلار نگهداری میکنند. قطر حدود ۶ میلیارد دلار، همان مبلغی را که از کره جنوبی منتقل شده بودند، نگهداری میکند که بعداً دوباره مسدود شدند.
چرا آزادسازی این داراییها برای ایران اهمیت دارد؟
اقتصاد ایران در بحران قرار دارد و دههها تحریم صادرات نفت را محدود کرده و توانایی کشور برای جذب سرمایهگذاری و نوسازی صنعت و فناوری را مختل کرده است. افزایش تورم و کاهش ارزش پول ملی (ریال) به اعتراضات گسترده در دسامبر و ژانویه منجر شد. در این شرایط، داراییهای مسدودشده پول نقدی هستند که ایران میتواند بهسرعت از آن استفاده کند: ۱۰۰ میلیارد دلار تقریباً معادل یکچهارم تولید ناخالص داخلی کشور است.
رکسانا فرمانفرماییان، استاد سیاست بینالملل در دانشگاه کمبریج، میگوید آزادسازی این داراییها برای ایران بسیار مهم خواهد بود. به گفته او: «این به معنای امکان بازگرداندن درآمدهای ارزی حاصل از فروش نفت به داخل اقتصاد کشور است. همچنین به ایران کنترل بیشتری بر نوسانات ارزی میدهد و از آسیبپذیری در برابر نوسانات ارز جلوگیری میکند؛ نوساناتی که برای مثال جرقه اعتراضات دسامبر ۲۰۲۵ را زدند.» او افزود صنایع مهمی مانند میادین نفتی، سامانههای آبی و شبکه برق با فرسودگی زیرساختی مواجهاند و در صورت دسترسی به این داراییها امکان بهروزرسانی آنها به وجود میاید. او میگوید: «بدیهی است که ایران پس از جنگ نیز نیاز به بازسازی دارد و آزادسازی داراییها این روند را سریعتر و کارآمدتر میگرداند.» وی در این رابطه افزود: «دسترسی به این منابع همچنین رشد اقتصادی را آغاز میکند، رابطه دولت با مردم را بهبود میبخشد و به تدریج فساد ناشی از نظام تحریمها را کاهش میدهد.»
کریس فدرستون، استاد علوم سیاسی در دانشگاه یورک، میگوید که تصمیم ایالات متحد درباره آزادسازی این داراییها پیام دیپلماتیک مهمی نیز خواهد داشت. به گفته او: «در سطح بینالمللی، آزادسازی این داراییها میتواند نشانهای از کاهش فشار آمریکا بر اقتصاد ایران باشد. این امر میتواند به افزایش تعامل سایر بازیگران بینالمللی و همسایگان منطقهای و توسعه تجارت منجر شود.» او افزود: «بااینحال، با توجه به رویکرد غیرقابل پیشبینی دولت ترامپ در سیاست خارجی و جنگ با ایران، این اقدام ممکن است بهعنوان نشانهای دیگر از دشواری پیشبینی اقدامات بعدی آمریکا تلقی شود.»
بخش سایتخوان، صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.
